پیشتر در شاهنامه تا بدانجا رسیده بودیم که رستم از اینکه شنگل نامش را نبرده بود و او را تنها آن مرد سگزی خوانده بودش، خشمناک شده بود و به شنگل گفت اکنون سزای خود را می بینی. آنگاه به میدان آمد و لشکریان دو طرف هم در دو سوی آوردگاه این نبرد را نظاره می کردند.
رستم کار چندانی انجام نداد، تنها با نیزه خود بر کمربند شنگل که می خواست کین کاموس بجوید و رستم را بکشد، زد و او را از زین بلند کرد و بر زمین انداخت ولی زخم دیگری با نیزه به او وارد نکرد. آنگاه دست به شمشیر برد تا کار او را یکسره کند که سپاهیان شنگل خود را به میدان انداختند و دور رستم را گرفتند. رستم گروهی از ایشان را کشت و دیگران فرار کردند ولی در این میان شنگل فرصتی برای فرار کردن یافته بود و چون زره و جوشن بر تن داشت زخمی نشده بود:
همی گشت با او به آوردگاه میان دو صف برکشیده سپاه
یکی نیزه زد برگرفتش ز زین نگونسار کرد و بزد بر زمین
برو بر گذر کرد و او را نخَست بشمشیر برد آنگهی شیر دست
برفتند زان روی کندآوران به زهر آب داده پرندآوران
چو شنگل گریزان شد از پیلتن پراگنده گشتند زان انجمن
دو بهره ازیشان بشمشیر کشت دلیران توران نمودند پشت
بجان شنگل از دست رستم بجَست زره بود و جوشن تنش را نخَست
شنگل پس از فرار کردن چون به لشکریان خاقان رسید، گفت این انسان نیست. پیلی است بر پشت اسپ نشسته و کسی را یارای نبرد با او نباشد. خاقان به او گفت سخنانی که بامداد می گفتی با سخنان اکنونت برابر نیستند و آنگاه به سپاهیان خود دستور داد تا به سوی رستم یورش عمومی آورده و در میانش گیرند. آنها هم چنان بدور رستم گرد آمدند که پیرامون او از انبوه لشکریان و گرد و غبار ناشی از سم اسپان، تیره و تار شده بود. میدان نبرد از شمار نیزه سواران و کشته های خونین بر زمین افتاده به گونه نیزه زاری گلگون شده بود. بنظر می رسید که صد هزار سوار چینی برای شکست دادن تهمتن کافی نباشد:
که پرخاشخر نامور صد هزار بسنده نبودند با یک سوار
پس از آن دلاوران دیگری چون ساوه و گهارگهانی برای نبرد با رستم به میدان آمدند ولی آنها نیز شکست خورده و کشته شدند. خاقان چین که اینهمه دید، پریشان شد و برای رستم پیام آشتی فرستاد و گفت شاه توران با ایرانیان بدی کرده ولی در اینجا شاه چین و شاه ختلان هستند و شما را با آنها و آنها را با شما دشمنی نباشد:
یکی شاه ختلان یکی شاه چین ز بیگانه مردم ترا نیست کین
یکی شهریارست افراسیاب که آتش همی بد شناسد ز آب
جهانی بدین گونه کرد انجمن بد آورد ازین رزم بر خویشتن
کسی نیست بی‌آز و بی نام و ننگ همان آشتی بهتر آید ز جنگ
رستم فریب این نیرنگ خاقان را نخورد و سوار بر اسب بسوی پیلی که خاقان بر آن نشسته بود رفت و کمند بینداخت و سرش را بدست آورد. آنگاه او را پیاده تا رود شهد دواند:
پیاده همی راند تا رود شهد نه پیل و نه تاج و نه تخت و نه مهد
چُنینست رسم سرای فریب گهی بر فراز و گهی بر نشیب
آنگاه ایرانیان در میان سپاه چینی ها افتادند و تن های بی شماری از ایشان را بر خاک انداختند بطوریکه چینی ها پا بفرار گذاشتند و راه بیابانی که به سمت چین می رفت را گرفتند.
پیران هم چون پرچم سران لشکر خاقان را بر زمین افتاده و زخمی ها را بر روی خاک، زار و ناتوان دید به برادرش نستیهن و کلباد که هر دو از سرداران سپاه او بودند، گفت که سلاح های تان را پنهان کنید و پرچم را پایین بکشید تا فرار کنیم:
نگه کرد پیران بدان کارزار چنان تیز برگشتن روزگار
نه منشور و فرطوس و خاقان چین نه آن نامداران و مردان کین
درفش بزرگان نگونسار دید بخاک اندرون خستگان خوار دید
به نستیهن گُرد و کَلباد گفت که شمشیر و نیزه بباید نهفت
نگونسار کرد آن درفش سیاه برفتند پویان به بیراه و راه
گیو که فرار تورانیان را دید از میمنه به لشکر توران زد زیرا می اندیشید که پیران در میان لشکریانش مانده و پایداری می کند و می خواست او را دستگیر کند ولی:
چو او را ندیدند، گشتند باز دلیران سوی رستم سرفراز
تبه گشته اسپان جنگی ز کار همه رنجه و خستهٔ کارزار
برفتند با کام دل سوی کوه تهمتن بپیش اندرون با گروه
رستم و پهلوانان ایرانی در پیش و سپاه ایران در پشت میدان را ترک کردند و بسوی کوه و چشمه هایی که در آن بود رفتند تا به شستن سر و روی خود بپردازند زیرا چنان گرد و غبار میدان بر آنها نشسته بود که یکدیگر را تشخیص نمی دادند. پس از پاک کردن تن و جان، رستم چیزی را که تا آن هنگام به پهلوانان ایران نگفته بود، برایشان باز گفت:
چنین گفت رستم به گودرز و گیو بدان نامداران و گردان نیو
چو آگاهی آمد به شاه جهان به من باز گفت این سخن در نهان
که طوس سپهبد به کوه آمدست ز پیران و هومان ستوه آمدست
از ایران برفتیم با رای و هوش برآمد ز پیکار مغزم بجوش
ز بهرام گودرز وز ریونیز دلم تیر تر گشت برسان شیز
از ایران همی تاختم تیزچنگ زمانی بجایی نکردم درنگ
چو چشمم برآمد به خاقان چین برآن نامداران و مردان کین
بویژه به کاموس و آن فرّ و برز برآن یال و آن شاخ و آن دست و گرز
که بودند هر یک چو کوهی بلند بزیر اندرون ژنده پیلی نژند
به دل گفتم آمد زمانم به سر که تا من ببستم بمردی کمر
ازین بیش مردان و زین بیش ساز ندیدم به جایی بسال دراز
رسیدم به دیوان مازندران شب تیره و گرزهای گران
ز مردی نپیچید هرگز دلم نگفتم که از آرزو بگسلم
جز آن دم که دیدم ز کاموس جنگ دلم گشت یکباره زین کینه تنگ
این نشان می دهد که هم کیخسرو و هم رستم که بوسیله او آگاه شده بود از خطرناک بودن موقعیت بخوبی آگاه بودند و به همین سبب نیز رستم نخست فریبرز را پیش فرستاد تا سپاهیان سیستانی او کمی استراحت کنند و سپس فردای همان روز چنان بسوی میدان نبرد تاخت که رخش با رسیدن به سپاه ایرانیان دیگر توان شرکت در جنگی را نداشت و از اینرو رستم پیاده به نبرد با اشکبوس پرداخت.
پس از آن چون او هیبت و قامت کاموس را بدید، دریافت که جنگجویی چون او را تا کنون در برابر خویش نداشته و از آن بدتر حتی فکر پیروز نشدن در نبرد او را هم کرده بود.
رستم به آنها گفت اکنون همه چیز پایان یافته و بایستی برای این پیروزی جشن گرفت و سپاسگزاری کرد و می نوشید. شب بهنگامی که در اردوی ایرانیان جشن و سرور بود و پهلوانان در خیمه رستم میهمان او بودند، رستم به ایشان گفت هیچ جای نشانی از پیران پیدا نیست. بایستی که کسان را به میدان فرستاد شاید که در میان کشته شدگان باشد گویی که برایش پذیرش این واقعیت که پیران از میدان فرار کرده باشد، مشکل باشد. بیژن مامور این کار شد و در میدان به جستجو پرداخت و پیام فرستاد که نشانی از پیران در میدان نیست.
رستم خشمگین بر لشکریان ایران خشمگین شد که اگر کناره های میدان را درست پاسداری کرده بودید، پیران قادر به فرار کردن نمی بود و دستور داد تا طلایه لشکر را مجازات کنند و به ایران باز پس فرستند. آگاهی چون به کیخسرو رسید، بسیار خوشحال شد و پیامهای مهرآمیز برای سپاهیان ایران فرستاد.
از سوی دیگر به افراسیاب نیز خبر رسید که سپاهی از ایران بیامد و چهل روز میان دو لشکر جنگ بود تا سرانجام لشکریان خاقان چین را بشکست و کاموس را بکشت و پیران نیز با لشکریان خود به ختن گریخت. افراسیاب پریشان شد و گفت اگر رستم جلودار سپاه ایران باشد دمار از ما در می آید که من ضرب دست او را دیده ام. بزرگان لشکرش برای دلداری دادن به او گفتند در این جنگ تنها سپاه خاقان و سپاه ختن بوده اند و از سپاه توران کسی کشته نشده و چیزی کم نشده و هر گاه ایرانیان بیایند ما توان جنگیدن با آنها و مقاومت از خود نشان دادن را داریم.
ایرانیان آمدند و به نخستین جایی که حمله بردند به دژ شهر بیداد بود. منشور حاکمیت شهر بیداد به فردی بود با نام کافور که پهلوانی بزرگ بود. از آنرو به این شهر بیداد می گفتند که خوراک باشندگان آنجا انسانها بودند. دژ بیداد از زمان تور بنا گشته و پیوسته مستحکم تر شده بود، بطوریکه اگر پیرامون دژ را می بستند، باشندگان آن می توانستند سالها بی نیاز از هر چیز دوام آورند.
رستم نخست سه هزار نفر را برای گرفتن دژ فرستاد. کافور بیرون آمد و چنان به دفاع کردن پرداخت که گیو ناچار شد بیژن را برای کمک خواستن پیش رستم بفرستد. رستم در واپسین لحظه رسید و کافور را بکشت و دستور داد تا پایه های محکم دژ را بکنند و زیر آن را با نفت و چوب آتش بزنند تا دیوار دژ فرو ریزد. ایرانیان سرانجام پیروز شدند و آگاهی به افراسیاب رسید و طی داستانهایی که با پیران مستقیم ربطی ندارند سرانجام افراسیاب به این نظر رسید که بایستی در برابر رستم و ایرانیان مقاومت کرد و از اینرو بسراغ پیران فرستاد تا بیاید و لشکرش را بیاراید.
اینگونه پیران دوباره به داستان بازگشت.
ادامه دارد
فرهنگی - تاریخی - صنعتی: نگرشی دیگر به شخصیت پیران در شاهنامه – بخش چهل و هشتم
فرهنگی - تاریخی - صنعتی: نگرشی دیگر به شخصیت پیران در شاهنامه – بخش چهل و هفتم
فرهنگی - تاریخی - صنعتی: نگرشی دیگر به شخصیت پیران در شاهنامه – بخش چهل و ششم
فرهنگی - تاریخی - صنعتی: نگرشی دیگر به شخصیت پیران در شاهنامه – بخش چهل و پنجم
