نهفته های داستان ضحاک ماردوش - 3

 

مارهای روی دوش ضحاک متعرض وی شدند و می خواستند مغزش را بخورند و چون برای نجات دادن ضحاک مارها را از روی دو کتف او می بریدند، به جای آنها دو مار بزرگتر سر برمی آوردند.  سر مدوسای گورگون در اساطیر یونانی نیز شبیه همین بود. چون ماری را از روی سر او می بریدند، دو مار دیگر سر بر می آوردند.

ابلیس برای اینکه کارش را به پایان برساند این بار بصورت درمانگر و پزشکی خود را به ضحاک عرضه داشته و نجاتش را در این می بیند که هر روز مغز سر دو مرد جوان را برای خوردن به مارها بدهند تا مارها ضحاک را آرام بگذارند. او به ضحاک گفت شاید نیز این دو مار بمرور زمان به سبب خوردن مغز انسانها خود بمیرند اما در نهان اهریمن قصد داشت تا جهان را از وجود مردمان نیکو سرشت پاک سازد.

به جز مغز مردم مده‌شان خورش                   مگر خود بمیرند از این پرورش

نگر تا که ابلیس از این گفت ‌وگوی                 چه کرد و چه خواست اندر این جستجوی

مگر تا یکی چاره سازد نهان                         که پردخته گردد ز مردم جهان

در این حالت ضحاک دیگر مرز ناپاکی را در نوردیده و به حیطه نابکاری نزدیک شده بود. بجز بسوی این مرحله پیش رفتن و وارد آن شدن هم راهی برایش باقی نمانده بود و چاره ای نمی دانست. در مرحله ناپاکی حدی و مرزی مشترک با پاکی برای رهایی یافتن هر چند بسیار کمرنگ ولی هنوز وجود دارد. در مرحله نابکاری ولی دیگر حدی و مرزی برای پلیدی باقی نمانده است.

از طرف دیگر فره ایزدی هم از جمشید روی برتابیده بود و او هم  به  بدی و نابخردی روی آوره بود. مردمان نیز با او بخاطر خودپرستی هایش سر ناسازگاری گذاشتند. در هرگوشه ای نیز سرداری و بزرگی سر به یاغیگری برداشته بود اما جمشید شاه هنوز نیرومند بود. اینگونه بود که سرداران و بزرگان ایران که وصف پادشاهی ماربدوش را شنیده بودند به هوای برانداختن جمشید رو بسوی او نهادند و او را شاه خویش خواندند.

از آن پس برآمد ز ایران خروش                    پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش

سیه گشت رخشنده روز سپید                        گسستند پیوند از جمّشید

بر او تیره شد فرّهٔ ایزدی                             به کژی گرایید و نابخردی

پدید آمد از هر سویی خسروی                       یکی نامجویی ز هر پهلُوی

سپه کرده و جنگ را ساخته                          دل از مهر جمشید پرداخته

یکایک ز ایران برآمد سپاه                           سوی تازیان بر، گرفتند راه

شنودند کان‌جا یکی مهتر است                       پر از هول شاه اژدها پیکر است

سواران ایران همه شاه‌جوی                          نهادند یک ‌سر به ضحاک روی

به شاهی بر او آفرین خواندند                        ورا شاه ایران زمین خواندند

ضحاک هم بی درنگ این فرصت را غنیمت شمرده و به ایران می آید و پادشاهی ایران را بدست می گیرد و همان نابکاریهای پیشین را در ایران هم انجام می دهد. نخست جمشید را که بیش از هفتصد سال عمر کرده و روزگاران خوب نیز داشته  و نیکویی ها بجای آورده بود ولی در پایان نابخرد شده بود را با اره از میان به دو نیم می کند.

فردوسی در اینجا از بازگو کردن داستانهایی که خود نیز روند و محتوایشان را نمی پسندد، بسیار آزرده شده و آرزوی مرگ خویش را می کند تا ناظر گردشهای بد روزگار نباشد:

چه باید همه زندگانی دراز                           چو گیتی نخواهد گشادنت راز

همی پروراندت با شهد و نوش                      جز آواز نرمت نیاید به گوش

یکایک چو گیتی که گسترد مهر                     نخواهد نمودن به بد نیز چهر

بدو شاد باشی و نازی بدوی                          همان راز دل را گشایی بدوی

یکی نغز بازی برون آورد                           به دلت اندرون درد و خون آورد

دلم سیر شد زین سرای سپنج                         خدایا مرا زود بِرْهان ز رنج

فردوسی بازگویی اسطوره را ادامه می دهد. پس از کشتن جمشید، ضحاک دو دختر او را به همسری خود در می آورد و آنها را به خوابگاه خویش می فرستد و پیوسته به آنها کژی و بدی می آموزد. دختران جمشید نیز مسخ او گشته و با او همراه می شوند.

دو پاکیزه از خانهٔ جمّشید                             برون آوریدند لرزان چو بید

که جمشید را هر دو دختر بدند                      سر بانوان را چو افسر بدند

ز پوشیده‌رویان یکی شهرناز                         دگر پاکدامن به نام ارنواز

به ایوان ضحاک بردندشان                           بر آن اژدهافش سپردندشان

بپروردشان از ره جادویی                            بیاموختشان کژی و بدخویی

ندانست جز کژی آموختن                            جز از کشتن و غارت و سوختن

ضحاک اینک در ایران است و هر شب دو مرد جوان ایرانی را می کشد تا خوراک مارهای خود نماید. کسی را هم دیگر یارای گفتن سخنی با او نیست. این راه اما ادامه هم نمی تواند داشته باشد. اما قطع و ساقط کردن آن هم ممکن نیست. دو راه و دو بن بست.

در این میان دو مرد، یکی نژاده و دیگری پارسا بنامهای ارمایل و گرمایل که فردوسی آنان را سلف قوم کرد می خواند پا به صحنه می گذارند تا برای نخستین بار در جهان یکی از بزرگترین بحث های فلسفی را در این اسطوره رونمایی کنند. داستان اسطوره ای ایرانیان بسیار پیشتر از دوران هخامنشیان که نخستین امپراتوری  (شاهنشاهی هخامنشی را با ائیرنه وئجه یا ایران اوستایی نبایست یکی شمرده شود) ایران را بنیان نهادند، وجود داشت.

در شاهنامه این داستان پیش از ظهور زرتشت آمده است. برای تولد زرتشت تاریخ دقیقی مشخص نگردیده و گمانها زیادند که زمان آنرا تا پنج هزار سال پیش از میلاد نیز حدس می زنند اما امروزه شمار زیادی از نخبگان تاریخ بر سر دستکم هزار سال پیش از میلاد مسیح زیستن اوهم آوا هستند. اندکی هم هستند که وجود زرتشت را بعنوان یک شخص و یک فرد کاملا نفی می کنند. اگر ما مبنا را بر دستکم هزار سال پیش از میلاد زیستن زرتشت بنهیم پس اسطوره ضحاک و جمشید و فریدون بایستی پیش از این در میان کوچندگان از سیبری رایج بوده باشد و این اقوام می بایستی خیلی پیشتر از سه هزار سال پیش به این مباحث فلسفی پی برده و بدانها اشاره کرده بوده باشند.

باری ارمایل و گرمایل از وضع موجود بهیچ روی راضی نبودند ولی بطور کامل برطرفش هم نمیتوانستند بکنند. دو راهی شگفتی بود. نه تاب تحمل و نه توان برطرف کردن. دست هم بر دست نمیشد نهاد. آنها برآن شدند تا بصورت خوالیگر(آشپز) ضحاک درآمده و وظیفه تهیه خوراک ماران از مغز سر جوانان را خود برعهده بگیرند. آنها میدانستند که غذای دیگری بجز مغز سر جوانان به مارها دادن، امری غیرممکن است زیرا مارها خیلی زود به آن پی می بردند.

این بدین معناست که ایندو می بایست روزی دو هموطن بیگناه خویش را بکشند.

چنان بد که هر شب دو مرد جوان                  چه کهتر چه از تخمهٔ پهلوان

خورشگر ببردی به ایوان شاه                        همی ساختی راه درمان شاه

بکشتی و مغزش بپرداختی                           مر آن اژدها را خورش ساختی

دو پاکیزه از گوهر پادشا                             دو مرد گرانمایه و پارسا

یکی نام ارمایل پاک‌دین                               دگر نام گرمایل پیشبین

چنان بد که بودند روزی به هم                       سخن رفت هر گونه از بیش و کم

ز بیدادگر شاه و ز لشکرش                          و زان رسم‌های بد اندر خورش

یکی گفت ما را به خوالیگری                        بباید بر شاه رفت آوری

و زان پس یکی چاره‌ای ساختن                      ز هر گونه اندیشه انداختن

مگر زین دو تن را که ریزند خون                  یکی را توان آوریدن برون

برفتند و خوالیگری ساختند                           خورش‌ها و اندازه بشناختند

خورش خانهٔ پادشاه جهان                            گرفت آن دو بیدار دل در نهان

چو آمد به هنگام خون ریختن                        به شیرین روان اندر آویختن

از آن روزبانان مردم‌کشان                           گرفته دو مرد جوان را کشان

زنان پیش خوالیگران تاختند                         ز بالا به روی اندر انداختند

پر از درد خوالیگران را جگر                       پر از خون دو دیده پر از کینه سر

همی بنگرید این بدان آن بدین                        ز کردار بیداد شاه زمین

از آن دو یکی را بپرداختند                          جز این چاره‌ای نیز نشناختند

برون کرد مغز سر گوسفند                           بیامیخت با مغز آن ارجمند

یکی را به جان داد زنهار و گفت                    نگر تا بیاری سر اندر نهفت

نگر تا نباشی به آباد شهر                             تو را از جهان دشت و کوه است بهر

به جای سرش زان سری بی‌بها                      خورش ساختند از پی اژدها

از این گونه هر ماهیان سی‌جوان                    از ایشان همی یافتندی روان

این درست است که ارمایل و گرمایل هر روز یک ایرانی بیگناه و جوان را میکشند، اما از سوی دیگر یک ایرانی را نیز نجات می دهند. آیا آنها در مجموع کار درستی می کنند یا نه؟  آیا ارمایل و گرمایل انسان های فداکار و قابل احترام هستند یا اینکه دستشان به خون آلوده است؟

در شاهنامه از اینگونه اشارات فراوان می توان یافت که فرد با خواندن یا شنیدن یکباره و سطحی یک داستان چیز دیگری را در میابد تا روح واقعی داستان را. از همینرو نیز میباشد که فردوسی در آغاز اثر خود به خواننده  هشدار می دهد که:

سخن هر چه گویم همه گفته‌اند                       بر باغ دانش همه رفته‌اند

اگر بر درخت برومند جای                           نیابم که از بر شدن نیست رای

کسی کو شود زیر نخل بلند                           همان سایه ز او بازدارد گزند

توانم مگر پایه‌ای ساختن                              بر شاخ آن سرو سایه فکن

کز این نامور نامهٔ شهریار                            به گیتی بمانم یکی یادگار

تو این را دروغ و فسانه مدان                       به رنگ فسون و بهانه مدان

از او هر چه اندر خورد با خرد                     دگر بر ره رمز و معنی برد

یکی نامه بود از گه باستان                           فراوان بدو اندرون داستان

پراگنده در دست هر موبدی                          از او بهره‌ای نزد هر بخردی

نکات فلسفی اسطوره ضحاک بهمین جا پایان نمیابند. هرچه در داستان پیشتر برویم و هرچه بیشتر بخوانیمش و ژرفتر واکاوی نماییم، بیشتر شگفت زده از رموز و اشارات پنهانی آن میشویم که با نخستین نگاه ممکن است به چشم نیایند. استاد توس خود میگوید:

دگر بر ره رمز و معنی برد

ادامه دارد.

نهفته های داستان ضحاک ماردوش - 2

 

جمشید در نهایت غره گی و خودپرستی بزرگان کشور را از هر گروه و دسته فرا می خواند تا به جای دلجویی از ایشان و نزدیکی با ایشان،  بطور مستقیم و غیر مستقیم به آنها بگوید و تفهیم نماید و به آنها بنمایاند که بود آنها از برکت وجود اوست:

بزرگی و دیهیم شاهی مراست                       که گوید که جز من کسی پادشاست

همه موبدان سرفگنده نگون                          چرا کس نیارست گفتن نه چون

چو این گفته شد فرّ یزدان از وی                    بگشت و جهان شد پر از گفت‌وگوی

منی چون بپیوست با کردگار                         شکست اندر آورد و برگشت کار

چه گفت آن سخن‌گوی با فرّ و هوش                چو خسرو شوی بندگی را بکوش

این دقیقا همان چیزی است که نه خدا را خوش آمد و نه بنده گان خدا را. فردوسی بی هیچ اتلاف وقتی به آن اشاره کرده و نتایج این سیاست نابخردانه و خودپسندانه را باز می گوید:

به جمشید بر تیره‌گون گشت روز                   همی کاست آن فرّ گیتی‌فروز

همزمان با بازگو کردن اوضاع دربار و با دشواری پذیرفتن آن از سوی مردمان, فردوسی برایمان از کسی که خارج از مرزهای ایران میزیست میگوید و اینکه سرگذشت او چگونه با سرگذشت ایرانیان پیوند می خورد. این شخص کسی نیست جز مرداس تازی.

با بردن نام تازی و در پی آن گفتن از بدسگالی ها و بدکرداریهای ضحاک ممکن است که برخی به این اندیشه درآیند که فردوسی میخواسته خرده حسابی با تازیان و اعراب تسویه کرده باشد و احتمالا برخی نیز از این "تسویه حساب" احساسی خوشی بدست آورند. ولی این فرض به کلی اشتباه است زیرا فردوسی با ستودن از مرداس و کارهای او داستان ضحاک پسر نابخرد او را آغاز می کند. حتی از ضحاک نخست بعنوان شخصی نابخرد نام می برد تا اینکه سرانجام بدنبال نابخردیهای خویش و تعامل با ابلیس به شخصی نابکار مبدل می شود.

هم در آغاز این داستان و هم اینکه در چند فصل بعد در شاهنامه شیوه برخورد فردوسی با "سرو" پادشاه یمن که دختران خویش را به ازدواج با پسران فریدون در می آورد نشان می دهد که فردوسی در پی تسویه هیچ خرده حسابی با تازیان و اعراب نبوده است. فراموش نکنیم که فردوسی در سده چهارم و هنگامی می زیسته که افکار عمومی و احساسات ایرانیان در برابر تازیان و اعراب چندان مساعد نبودند. سلسله های گوناگون ایرانی و محلی برضد خلافت بغداد قیام کرده بودند و برخی نیز به پیروزی هایی دست یافته بودند. بهر روی فردوسی در شاهنامه داستان ضحاک را چنین آغاز می کند:

یکی مرد بود اندر آن روزگار                       ز دشت سواران نیزه گذار

گرانمایه هم شاه و هم نیک مرد                     ز ترس جهاندار با باد سرد

که مرداس نام گرانمایه بود                           به داد و دهش برترین پایه بود

مر او را ز دوشیدنی چارپای                        ز هر یک هزار آمدندی به جای

همان گاو دوشابه فرمانبری                          همان تازی اسب گزیده مری

بز و میش بد شیرور همچنین                        به دوشیزگان داده بد پاکدین

به شیر آن کسی را که بودی نیاز                   بدان خواسته دست بردی فراز

پسر بد مر این پاکدل را یکی                         کش از مهر بهره نبود اندکی

جهانجوی را نام ضحّاک بود                         دلیر و سبکسار و ناپاک بود

با وجود همه اینها فردوسی هنوز ضحاک را نابکار نمی داند. تنها او را سبکساری ناپاک می نامد که از مهر ( پیمان و دوستی) اندکی بهره نبرده بود. فردوسی هنوز او را کاملا پلید و کاملا ناپاک نمی داند زیرا که ضحاک اگر می خواست، می توانست هنوز راه نیکی در پیش گیرد:

چنان بد که ابلیس روزی پگاه                        بیامد به سان یکی نیک‌خواه

دل مهتر از راه نیکی ببرد                           جوان گوش گفتار او را سپرد

از اینجاست که دیگر راه بازگشتی برای ضحاک باقی نمی ماند و با هر گام بیشتر به پیش، بیشتر در باتلاق و منجلاب پلیدی ها فرو می رود. از این پس داستان ضحاک بطور شگفت انگیزی مبدل به مصداق ها و مثال های مباحث فلسفی می شود. دریغا و شگفتا که اساتید فرهنگ و ادب ما کمتر در این موضوع دقیق و      باریک بین شده یا اصلا نشده اند. فراموش نکنیم که گرچه فردوسی این داستان ها را هزار سال پیش به نظم درآورده ولی ریشه این داستانها به دوران پیش از هخامنشیان باز می گردد و این بدین معنی است که این داستانها و نگرشهای فلسفی به مسائل و تفسیر آنها بیش از سه هزار سال پیش نزد ایرانیان مطرح شده و وجود داشته اند. هنگام خوانش داستان ضحاک هر کجا که به چنین موردی رسیدم, به آنها اشاره خواهم نمود.

باری ابلیس ضحاک را فریفت تا بر سر راه پدر خویش چاهی بکند تا او در چاه افتاده و بمیرد و ضحاک بر جای او نشیند. بعدها مهراب کابلی از نوادگان ضحاک درست با همین سبک و روش و با همکاری شغاد برادر رستم، نوه خویش رستم را با اسبش رخش به چاهی پر از ژوبین و دشنه تیز انداخته و می کشد.

بازگردیم به داستان ضحاک. پس از این نابکاری، ابلیس دوباره بصورت خوالیگری بر ضحاک ظاهر می شود و به خدمت او درمی آید. او این خوالیگری  را چنان خوب و با مهارت انجام می دهد که ضحاک که حالا دیگر شاه سرزمین نیزه گزاران (بخشی از سرزمین مادها, میانرودان یا بین النهرین) شده بود از او بسیار خوشنود می شود و می خواهد که پاداشی به او دهد. ابلیس بجای پاداش از او درخواست می کند تا بگذارد سر شانه هایش را ببوسد. ضحاک نیز این خواهش او را اجابت می کند. ابلیس پس از بوسیدن سر شانه های شاه بناگاه ناپدید می شود و در همان زمان از محل بوسیدن کتف های شاه دو مار سر برون می آورند.

مار نماد چیست؟

مار در فرهنگ های اساطیری و فلسفی قبایل سکایی که به طبیعت و مظاهر آن نزدیک بودند و ایرانیها نیز از آنها بشمار می رفتند، نماد چیست؟ مار را می توان با دو واژه باستانی که معانی فلسفی کاملا گوناگونی دارند مرتبط دانست که هر دو نیز درست هستند.

نخست به زبان سانسکریت (مارا) و در اوستا واژه مار از ریشه مردن می آیند.  فهم این مطلب در اوستا نیز آسان است بخاطر زهر سهمگینی که مار در نیش خود دارد. در زبان سانسکریت مارا معنای کشنده و میراننده هم می دهد. اما هندی های باستان و نیز متاخر برای خزنده ای بنام مار واژه  دیگری دارند. آنها به این خزنده نامهای دیگری داده اند مانند "اوراگا" به چم خزنده بر روی سینه،  از دیگر مارهای سانسکریت می توان "بوجانگاما"، "ناجا"، "آربودا"، "هوارا" و چندین مار دیگر نام برد که نام هیچ کدامشان به واژه مار شباهتی ندارد. در ایران باستان به مارهای بزرگ اژدر یا اژدها نیز می گفتند و در مورد آنها داستانها در اساطیر خود آورده اند.

یکی از نمادهای پهلوانی کشتن اژدها بود. اژدها ها مارهای بسیار بزرگ و خطرناکی بودند با خصوصیات منحصر بفرد و ایشان را در صف لشکریان اهریمنیان می توان یافت.

اژدها را در فرهنگهای اروپایی که وابسته به فرهنگ آریائی هستند  و همچنین در فرهنگهای شرقی نیز      می توان دید.

دوم آنکه واژه مار می تواند از واژه مادر که نماد زایندگی و تکثیر نسل است هم سرچشمه بگیرد. در گویش گیلکی به جای واژه مادر از واژه مار استفاده می شود.

مارها نقش مهمی در تاریخ فرهنگی و اساطیر اقوام دارند. در دیگر فرهنگهای باستانی نیز مارها با هر دو صورت ممکن ظاهر شده اند و گاهی نیز همزمان در یک پیکر.

مار در مصر باستان نماد چیزهای زیادی بود، به عنوان مثال به آن "پسر زمین" می گفتند، زیرا به نظر      می رسید از زمین بیرون آمده است، از آنجایی که بر روی زمین نشسته است و همچنین از آن "زاده" شده است.

بنابراین خدایان اولیه که به شکل مار نشان داده می شدند نیز بسیار مورد احترام و پرستش بودند، مانند الهه سرپرست و الهه باروری اوتو. بر اساس روایات باستانی، او را به شکل مار کبری نشان می دادند و پرستش می کردند، اما شخصیت او جنگجو نبود، بلکه الهه ای خیرخواه و دوست به شمار می رفت.

 

ترموثیس، خدای برداشت مصریان باستان، به عنوان مار نیز پرستش می شد، زیرا محصولات کشاورزی و مار بسیار نزدیک به زمین هستند.

مار همچنین در مصر باستان به معنای "تولد دوباره و محافظت" بود. او از یک طرف منفور و ترسناک بود و از طرف دیگر مورد احترام و پرستش. او را به دلیل زیبایی بدن و همچنین خطرناک و غیرقابل پیش بینی بودن مرموز می دانستند.

این ابهام با ماهیت مار همخوانی داشت، زیرا که با پوست اندازی سالانه اش، همیشه به نظر می رسید که خود را جوان می کند، همان طور که بوده دوباره متولد می شود، زیرا به نظر می رسید که همراه با پوستش سن خود را نیز می ریزد.

دراکون (Altgr. δράκων) کلمه یونانی برای اژدها یا مار است. اژدهای یونانی معمولاً نگهبانان چشمه‌ها و گنجینه‌هایی هستند که خدایان از آنها استفاده می‌کردند، اما این واژه به مارهای دهشتناک واقعی نیز اطلاق می‌شد و بنابراین منشأ اسطوره اژدها در اروپا شد. کلمه drakon احتمالاً از derkomai (به یونانی: δέρκομαι، دیدن) گرفته شده است و به نگاه مارها اشاره دارد. این نام رایج برای مارهای بسیار بزرگ در یونان باستان بود.

در یونان باستان نیز مار را یک شفا دهنده باستانی می دانستند. در اساطیر یونانی، عصای اسکلپیوس (میله آسکولاپیوس) که توسط یک مار احاطه شده است، هنوز تا به امروز نماد حرفه های پزشکی و داروسازی  است.

در فرهنگ لغت دهخدا واژه  ایرانی بیمار چنین تشریح شده است:

بیمار. (ص ) ناتوان و خسته . (برهان ). ناتوان ومریض . (انجمن آرا). مریض . (شرفنامه ٔ منیری ). ناتندرست . دردمند. ناتوان . ناخوش . رنجور. (ناظم الاطباء). این لفظ مرکب است از بی (کلمه ٔ نفی ) به اضافه ٔ مار، بمعنی صحت و شفا. 

در یونان باستان مارها همیشه نماد چیزهای مثبت نبودند. در اساطیر یونانی، گورگون ها مارزنانی بودند که نگاهشان مردم را به سنگ تبدیل می کرد. آنها انسان هایی بودند که به جای مو بر سر مارهایی با شاخک های بلند، دندان های تیز و فلس هایی که بدنشان را پوشانده بودند، داشتند. طبق برخی افسانه ها، مدوسا، معروف ترین گورگون ها، در اصل زنی زیبا بوده است. تلاش او برای نزدیکی با خدای پوزئیدون در یکی از معابد آتنا، الهه باکره را خشمگین کرد و سبب شد که مدوسا را ​​به عنوان مجازات به یک گورگون تبدیل کند. اگر یکی از این مارها را از روی سر او می بریدند بجایش دو مار دیگر سر بر می آوردند. درمانی هم برای مدوسا باقی نمانده بود. نگاه مدوسا چنان دهشتناک شده بود که اگر کسی به چشمان او می نگریست به سنگ تبدیل می شد. سرانجام پرسئوس قهرمان جوان که پسر زئوس خدا و دانائه انسان بود، توانست با کمک آتنا که خود مدوسا را گورگون کرده بود، هیولا را بکشد.

پس نماد مار در فرهنگهای گوناگون باستان که بیشتر از انسان امروزی نزدیکی با طبیعت و اجزای آن داشتند می توانست هم زاینده باشد و هم میراننده. به این موضوع بایستی در پایان داستان ضحاک بیشتر نگریست تا سبب چرایی داستان را بدانگونه که هست در این اسطوره باستانی  بهتر دریابیم.

باری اکنون ضحاک ماردوش (اژدهاک، اژدر بدوش، با گویش یونانی ایشتویگو یعنی آستیاگ یا آستیاگس Astyages اشتباه گرفته نشود) به صحنه  اسطوره های ایرانی آمده بود.

ادامه دارد

نهفته های داستان ضحاک ماردوش - 1

حمل اورنگ جمشید بر روی شانه دیوان

داستان  ضحاک یکی از داستان های بسیار شگفت انگیز با آموزه های نهان و آشکار بس زیباست که در دل شاه نامه گان فردوسی جای دارد. فردوسی این داستان را از تحریرها و تفسیرهای زرتشتی برگرفته است. این داستان دربردارنده آرمان هایی است که در دل اسطوره ها جای دارد و آدابی که در جامعه ایرانی حکمفرماست از این آرمان ها نشات گرفته است.  

به گمان من برای درک بهتر داستان ضحاک باید به ماجراهای پیش از او و پس از او نیز پرداخت، زیرا این داستان دربردارنده جزئیاتی است که تنها در یک بعد و چارچوب مهار نمی شود و از اینرو تنها در چارچوبهای آرمانی باقی نمی ماند. لابلای این داستان نکات ریز و ظریف ولی بسیار مهمی وجود دارند که حائز اهمیت فراوان می باشند و پایه های فلسفی و فرهنگی داستانهای بعدی را پی ریزی می کنند.

این حکایت را فردوسی در شاهنامه به سبک خود و با هوشیاری و ظرافت خاص  خود برای ما به یادگار گذاشته است. در شاهنامه داستان ضحاک درست در میانه بازگویی ماجرای پادشاهی جمشید آغاز می شود، زمانی که ضحاک هنوز یکپارچه به گروه اهریمنان نپیوسته بود ولی جزو نیک مردان خوش سرشت هم نبود. درست همین سبک بازگویی داستان هاست که مشخص می کند فردوسی به سبک خویش به اصل دگرگونی و تحول تواتر زمانی میان آنها بسیار معتقد بوده و آن را در فرهنگ باستان ایرانی نیز یافته و بدان دل بسته بوده است.

پیش از اینکه به بازگو کردن داستان اسطوره های جمشید و ضحاک و فریدون بپردازم، مایلم  به اختصار نظر و برداشت خود  از واژه ضحاک  بیان کنم. به این منظور تنها به مقایسه و ریشه یابی برداشت دیگران در این مورد می پردازم. در پایان  نیز جمع بندی خود را بیان می کنم که چگونه به این نتیجه رسیده ام و ازچه رو تفسیری را بر تفسیر دیگر مقدم می شمارم.

نخست به لینک واژه یاب ویکی در باب معنی اژدهاک | واژه‌نامه آزاد (vajehyab.com)  نظری می افکنیم. آنچه در آنجا آمده این گونه است: " اژدهاک، واژه‌نامه آزاد، نام پادشاه ایرانی، آخرین پادشاه ماد، پدر ماندانا، پدربزرگ کوروش کبیر."

به این بسنده نکرده و ادامه می دهیم و به لینک لغت نامه دهخدا نیز مراجعه می کنیم  معنی اژدهاک | لغت‌نامه دهخدا (vajehyab.com)  که کمی مفصل تر به توضیح نام پرداخته و در پایان به همان نتیجه ای که در لینک پیش خواندیم می رسد. تنها به این داستان یک چیز دیگر هم می افزاید و آن اینکه اژدهاک بنا به گفته های صاحب مجمل التواریخ و القصص نامی عربی داشته و پارسیان او را به سبب وجود مارهایی بر روی دوشش اژدهاک می خواندند. او در گاه نوح می زیسته و در نبرد با پادشاه ارمنستان نیز از میان می رود.

برای توضیح بیشتر یادآوری می کنم که آخرین پادشاه ماد که پیش از کورش بزرگ وجود داشت ایشتویگو نام داشت. ما شوربختانه در بازگویی تاریخمان جدا از سنگ نبشته هایی که برایمان باقی مانده اند و آنها نیز به شرح کامل نپرداخته اند، منابع و ماخذهای نوشتاری در مورد چیزهایی که در گاه باستان برای نیاکان ما رخ داده اند یا بسیار کم داریم و یا اینکه اصلا نداریم. اینگونه است که ماخذ و مرجع بسیاری از گوشه های تاریخی ما نبشته های دیگران در مورد ما هستند. بدیهی است که این نبشته جات را چون عمدتا به زبان خویش و برای خویش نگاشته بودند، گویش خود را نیز به کار می بردند. این گونه شد که سوای درست بودن یا نبودن محتویات نبشته جات، گویش و تلفظ واژه ها هم بمرور دردسر ساز شدند. از ایشتویگو نخستین سندهای معتبر و شناخته شده  بدست مانده را در نزد تاریخ نگاران یونانی میابیم. یونانیها ولی حروف "خ" و "ش" را در گویش خود نداشتند. بدینگونه شد که نامهایی مانند رخشانه (روشنک) یا خشایارشا، کورش، هوخشتره یا پسر او ایشتویگو توسط ایشان گویش های نوینی پیدا کردند و این گویش ها تا به امروز باقی مانده اند. رخشانه (روشنک) به رکسانا Roxana مبدل گردید. خشایارشا به اکسرکسس Xerxes ، کورش مبدل به سیروس یا سایروس Cyrus شد، از هوخشتره در متون غربی با نام کیاکسارس Kyaxares یاد می شود و ایشتویگو هم در این میان مبدل به آستیاگ یا آستیاگس Astyages شد.

بدین ترتیب می توان گفت که آستیاگ از ناحیه باختری ایران امروز می آمد و بخشهایی از کردستان عراق، میان رودان (بین النهرین، دشت نیزه وران) تا ارمنستان را به زیر نگین خود داشت.

اکنون به سراغ خاور فلات قاره ایران برویم.

در خاور فلات قاره با فرهنگ مردمانی سکایی روبرو می شویم که با مهاجرتهای خود از مناطق سرد آسیای میانه به سوی مناطق گرمسیرتر فرهنگ و باورهای خویش را نیز به همراه داشتند. در میان شخصیتهای اساطیری فرهنگ این مردمان (نیاکان فرهنگی ما) نماد های خوبی و بدی و خیر و شر وجود داشتند که در صف آرایی  سپاهیان مزدائیان و لشکریان اهریمنان در روبروی یکدیگر قرار می گرفتند.

یکی از این شخصیت های اهریمنی همانا موجودی است با این مشخصات: تری زفن (سه پوزه، با سه دهان) یا تری کمرذ = سه سر یا سه کله (سه کله هنوز هم در فرهنگ ما نماد شر و بی فرهنگی است مانند حسن سه کله) که این سه سر و سه پوزه و شش چشم بودنش به سبب دو ماری (اژدهایی) بودند که در کنار سر اصلی بر روی دوشهایش قرار داشتند و او را اژدهافش یا اژدهاوش کرده بودند. از اینرو نام اژدهاک را بر وی نهاده بودند که از دشت نیزه گزاران، محدوده ای که در گستره آریائی های پیرو آموزه های مزدائی نبود، میآمد.

استاد محمد تقی بهار اژدهاک و ضحاک را اینگونه توضیح می دهد: "آن چه مسلم است این است که از اژی دهاک در اوستا، به عنوان شاه ذکری نرفته است، بلکه از او به عنوان اژدهایی که به نابود کردن مردم و آن چه بر زمین است، سخن به میان آمده و به عنوان قوی ترین دروغی که اهریمن بر ضد جهان آفریده یاد شده است. امّا درادبیات پهلوی، او مردی است تازی که به ایران می تازد و بر جمشید فائق می شود و پس از یک هزار سال سلطنت بد، سرانجام از فریدون شکست می خورد. او در ادبیات پهلوی دارای لقب بیوراسب ( دارنده ی ده هزار اسب ) می شود." ( پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۹۱- ۱۹۰ )

ضحّاک در روایت های ایرانی، بازنمایی نیروی شر است و در منابع پهلوی پنج عیب آز، پلیدی، سحر و جادو، دروغ و لاابالیگری به او نسبت داده شده است. این تجسّم تباهی باید سه دهان داشته باشد که بیشتر از یک بدن بدَرَد و ببلعد و سه کله داشته باشد که بیش از محصول یک سر، حیله بپرورد و شش چشم داشته باشد تا شش جهت را ببیند و چیزی از رموز اسارت از چشمش پنهان نماند. ( فرهنگ اساطیر، ۲۹۱ ).

در بازگویی داستان ضحاک باید دو نکته بسیار بزرگ را در نظر داشت.

یکی تشابه ظاهری نامهایی که در خاور و باختر فلات قاره ایران وجود داشتند. اینها ولی هیچ ربطی با هم نداشتند. سوء تعبیرها و سوء تفاهمهایی پیش آمدند که سبب تلفیق تعابیر با یکدیگر گشتند که این ادغام امری درست نبود و حتی با استناد کردن به این فرض های نادرست موجبات به گمراهه و بیراهه رفتنها نیز فراهم آمدند که همین هم خود مزید بر علت گردید تا داستان اسطوره ای اصلی بفراموشی سپرده شده و فرضیات متداول تر گردند.

دوم دوران فترت طولانی ایرانیان و ناآشنا گشتن فرهنگی ایشان با گذشته و گذشته گانشان که اسباب اختلاط تعابیر نابجا را فراهم آورد.

ایندو بگونه ای لازم و ملزوم یکدیگر شده و سبب گمراهی های فراوان در تحریرها، تفسیرها و تعابیر گشتند.

اکنون بخش واژه یابی نام ضحاک را به پایان می برم و به خود داستان ضحاک می پردازم.

همانگونه که پیشتر نیز نوشتم، برای پرداختن دقیق تر به داستان ضحاک باید به زمانهای پیش از ضحاک نگریست و آنها را خواند تا سببهای ظهور ضحاک را دریابیم و اینکه این سبب ها با چه موضوعاتی در رابطه بوده اند.

پیش از فردوسی و نیز پس از او برخی به بازگویی داستان جمشید پرداختند ولی هیچکدام از ایشان نتوانستند به صلابت اشعار فردوسی و به زیبایی او داستان را بازگویند و نیز هیچیک از این بزرگان نتوانستند پیوندی مستدل و منطقی میان سروده هایشان و آنچه از فرهنگ اساطیری بجای مانده بود بوجود آورند. برای نمونه در گرشاسپ نامه اسدی طوسی که اندکی پس از فردوسی می زیست و از همان منطقه ای برخاسته بود که فردوسی نیز می آمد، داستان جمشید و ضحاک را بگونه ای کاملا متفاوت می خوانیم.

نبشته اسدی توسی بیشتر به رمانهایی با چاشنی اکشن امروزی شباهت دارند تا اثری منظم و محکم همچون شاهنامه فردوسی. خود اسدی توسی بر این باور بود که سروده های او از سروده های دیگران بهتر است. او در پایان گرشاسپ نامه می گوید:

شد این داستان بزرگ اسپری              به پیروزی و روز نیک اختری

ز هجرت براوبر سپهری که گشت        شده چارصد سال و پنجاه و هشت

چنان اندرین سعی بردم ز بن              ز هر در بسی گرد کردم سخن

بدان سان که بینا چو بیند نخست           بد از نیک زاین گفته داند درست

ز گویندگانی کشان نیست جفت            به خوشی چنین داستان کس نگفت

در گشتاسپ نامه، دقیقی پیش از فردوسی به بازگو کردن داستان باستان پرداخت و اثر نسبتا خوبی هم ارائه کرده بود، بطوریکه فردوسی بخشی از نبشته های او را در شاهنامه می آورد ولی با همه اینها نبشته های دقیقی را محک هم میزند و با ادای احترام فراوان به این شاعر پارسی، از او انتقاد هم می کند. با این وجود بهنگام بازگویی داستان های باستان تنها حدود هزار بیت از اشعار دقیقی را که به پادشاهی گشتاسپ مربوط می شود در شاهنامه می آورد و نامش را میبرد و برای روان او آرزوی خوب می کند.  فردوسی از گویندگان و سرایندگان پس از خود درخواست می کند که اگر توان درست گفتن را ندارند، پس بهتر است که اصلا هیچ نگویند. او فرهنگ ایرانی را باغی باشکوه پر از درختهای گوناگون می داند که چون در آن درختی در خور این باغ نتوانیم بکاریم، بهتر است که درخت بیهوده ای هم نکاریم.

چو این نامه‌ افتاد در دست من                       به ماه گراینده شد شست من

نگه کردم این نظم سست آمدم                        بسی بیت ناتندرست آمدم

من این زان بگفتم که تا شهریار                     بداند سخن گفتن نابکار

دو گوهر بد این با دو گوهر فروش                 کنون شاه دارد به گفتار گوش

سخن چون بدین گونه بایدت گفت                   مگو و مکن طبع با رنج جفت

چو بند روان بینی و رنج تن                         به کانی که گوهر نیابی مکن

چو طبعی نباشد چو آب روان                        مبر سوی این نامهٔ خسروان

دهن گر بماند ز خوردن تهی                         ازان به که ناساز خوانی نهی

یکی نامه بود از گه باستان                           سخنهای آن برمنش راستان

چو جامی گهر بود و منثور بود                     طبایع ز پیوند او دور بود

گذشته برو سالیان شش هزار                        گر ایدونک پرسش نماید شمار

نبردی به پیوند او کس گمان                          پر اندیشه گشت این دل شادمان

گرفتم به گوینده بر آفرین                             که پیوند را راه داد اندرین

اگرچه نپیوست جز اندکی                            ز رزم و ز بزم از هزاران یکی

همو بود گوینده را راه بر                            که بنشاند شاهی ابر گاه‌بر

همی یافت از مهتران ارج و گنج                   ز خوی بد خویش بودی به رنج

ستایندهٔ شهریاران بدی                                به کاخ افسر نامداران بدی

به شهر اندرون گشته گشتی سخن                   ازو نو شدی روزگار کهن

من این نامه فرخ گرفتم به فال                       بسی رنج بردم به بسیار سال

ندیدم سرافراز بخشنده‌ای                             به گاه کیان‌بر درخشنده‌ای

مرا این سخن بر دل آسان نبود                      بجز خامشی هیچ درمان نبود

نشستنگه مردم نیک‌بخت                             یکی باغ دیدم سراسر درخت

به جایی نبد هیچ پیدا درش                            بجز نام شاهی نبد افسرش

که گر در خور باغ بایستمی                          اگر نیک بودی بشایستمی

برگردیم به داستان ضحاک.  فردوسی نخستین بار در زمان بازگویی داستان جمشید است که از ضحاک نام می برد. یعنی دوران جمشید است که زمینه های گرایش غیر منطقی بزرگان به بیگانه را فراهم می اورد. گرایشی که بهای آنرا توده مردم باید بپردازد.

فردوسی همه اینها را برای ما کوتاه ولی بسیار مستدل و مفید بازگو می کند. او نخست به جمشید و سیصد سال کارهای خوبی که کرده بود می پردازد و همه این کارهایش را ارج می نهد. بهنگام سخن گفتن از جمشید نخست نسب او را به پدرش تهمورث دیوبند برایمان  باز می گوید و اینکه تهمورث پیش از واگذاری تخت به جمشید، او را اندرز می دهد و از بدیها برحذرش می دارد. جمشید نیز در آغاز همین کار را می کند:

گرانمایه جمشید فرزند او                             کمر بست یک‌دل پر از پند او

برآمد بر آن تخت فرّخ پدر                           به رسم کیان بر سرش تاج زر

کمر بست با فرّ شاهنشهی                            جهان گشت سرتاسر او را رهی

زمانه بر آسود از داوری                             به فرمان او دیو و مرغ و پری

جهان را فزوده بدو آبروی                           فروزان شده تخت شاهی بدوی

منم گفت با فرّهٔ ایزدی                                 همم شهریاری همم موبدی

بدان را ز بد دست کوته کنم                          روان را سوی روشنی ره کنم

به مصرع آخر که بنگریم در آن نوعی پیمان ومنشور می بینیم. پیمان همزمان با ایزد و سران کشور و مردم. از اینرو نیز بود که هر سه مخاطب پشتیبان او شدند. جمشید  فره ایزدی یافت و  فرمانروای جهان (جهان از دید آریائیها یا بهتر بگوییم کنفدراسیونهای قبایل سکائی) شد و مرغ و دیو و پری هم از او فرمان می بردند زیرا " بدان را ز بد دست کوتاه کرده و روان را بسوی روشنائی رهنمون گشته بود".

برای این منظور جمشید به اصلاحات و اقدامات و نوآوریهایی هم دست زد که مورد قبول منطق، جامعه و دیوان اداری بودند. این کار او مدتی به طول انجامید ولی در همه این مدت همه خوشنود بودند، زیرا " بدان را ز بد دست کوتاه کرده و روان را بسوی روشنائی رهنمون گشته بود".

چنین سال سیصد همی رفت کار                    ندیدند مرگ اندر آن روزگار

ز رنج و ز بدشان نبد آگهی                          میان بسته دیوان به سان رهی

به فرمان مردم نهاده دو گوش                       ز رامش جهان پر ز آوای نوش

چنین تا بر آمد بر این روزگار                       ندیدند جز خوبی از کردگار

جهان سربه‌سر گشت او را رهی                    نشسته جهاندار با فرّهی

یکایک به تخت مهی بنگرید                         به گیتی جز از خویشتن را ندید

و چه زیبا فردوسی ابیات را با داشتن معنی و با واسطه بدنبال هم آورده و نتایج را در برابر خوانندگان ابیاتش قرار می دهد تا خود بخوانند و داوری کنند. او آرزو دارد که خوانندگان از این بازگوئی ها سرسری و بی اعتنا نگذشته و به نقدشان بکشند. او اینرا بارها در شاهنامه از خواننده درخواست کرده است.

جمشید را به یکباره غروری بیجا در گرفت.

منی کرد آن شاه یزدان شناس                        ز یزدان بپیچید و شد ناسپاس

ادامه دارد